Liên kết web

TẦM NHÌN, SỨ MẠNG, GIÁ TRỊ VÀ VĂN HÓA

TRONG NHÀ TRƯỜNG

          Xây dựng văn hóa tổ chức trong nhà trường là vấn đề rất có ý nghĩa, nhất là trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nhà trường hiện nay. Trên cơ sở tìm hiểu những hình thái và cấp độ thể hiện của văn hóa tổ chức trong nhà trường, bài viết phân tích làm rõ tầm quan trọng của xây dựng văn hóa tổ chức trong nhà trường với các biểu hiện: văn hóa là một thứ tài sản lớn của bất kỳ một tổ chức nhà trường nào; văn hoá tạo động lực làm việc cho mọi thành viên; văn hóa hỗ trợ việc điều phối và kiểm soát, hạn chế tiêu cực và xung đột; văn hóa góp phần nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường.

          Nhà trường là một tổ chức có chức năng giáo dục thế hệ trẻ. Bản thân chức năng ấy cùng với cơ cấu tổ chức, cơ chế hoạt động đều bị chi phối bởi văn hóa: văn hóa tổ chức của nhà trường.

         Ở Việt Nam, trong những năm qua, văn hóa nhà trường đã chịu những tác động rất lớn từ môi trường văn hóa - xã hội theo xu thế phát triển của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa. Vấn đề quan hệ giữa văn hóa và giáo dục, vấn đề giáo dục giá trị để xây dựng văn hóa nhà trường đã được nhiều tác giả nghiên cứu và làm rõ. Nhiều nghiên cứu khác đã làm rõ các biểu hiện của văn hóa nhà trường qua mối quan hệ, trang phục, ngôn ngữ giao tiếp, cư xử của trẻ với giáo viên, hiệu trưởng với giáo viên và qua các hoạt động giáo dục của nhà trường như văn hóa dạy, văn hóa học, văn hóa đọc....

          Trong bối cảnh phát triển nhà trường nước ta hiện nay, văn hóa tổ chức của nhà trường cần được định hướng thế nào để thực sự phát huy ảnh hưởng tích cực của nó đến mọi thành viên trong tổ chức nhà trường - đặc biệt là thế hệ trẻ đang trưởng thành - là câu hỏi cần phải sớm được làm sáng tỏ trên những cách tiếp cận khoa học. Bởi lẽ, nhà trường là một tổ chức nên văn hóa nhà trường trước hết là văn hóa của một tổ chức hành chính - sư phạm.

          Bài viết góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản về văn hóa nhà trường từ cách tiếp cận văn hóa tổ chức: văn hóa tổ chức là gì, hình thái và các cấp độ biểu hiện của nó ra sao, ý nghĩa và tầm quan trọng của nó như thế nào trong nhà trường và những phương hướng nào có hiệu quả trong việc xây dựng văn hóa tổ chức của nhà trường.

          1. Văn hóa tổ chức - hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường

          1.1. Khái niệm “văn hóa”

          “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn và trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” .

          Quan niệm trên chỉ rõ, văn hóa là một tập hợp có tính hệ thống các giá trị vật thể và phi vật thể do con người tạo lập và lưu truyền qua một quá trình lâu dài; quá trình hình thành và phát triển văn hóa là quá trình hoạt động thực tiễn của con người; trong quá trình hoạt động thực tiễn để “sáng tạo và tích lũy” văn hóa, con người có mối liên hệ mật thiết và tác động qua lại với hoàn cảnh, môi trường xã hội và môi trường tự nhiên.

          1.2. Văn hóa tổ chức - hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường

          Nhà trường, xét về bản chất là một tổ chức hành chính - sư phạm. Đó là một thế giới thu nhỏ với những cơ cấu, chuẩn mực, quy tắc hoạt động, những hệ giá trị, những điểm mạnh và điểm yếu riêng do những con người cụ thể thuộc mọi thế hệ tạo lập. Với tư cách là một tổ chức, mỗi nhà trường dù ít hay nhiều đều là một không gian văn hóa nhất định.

          Mỗi khi bước vào một nhà trường, người ta thường cảm nhận được bầu không khí đặc trưng của nhà trường đó qua hàng loạt các dấu hiệu, hoặc hiển hiện dễ thấy hoặc ngầm định khó thấy. Mỗi nhà trường đều tự mình biểu lộ ra bên ngoài một hình ảnh nào đó. Hình ảnh này được tạo nên bởi người dạy, người học, người quản lý trong nhà trường; sau đó, nó được chuyển tải và phản ánh bởi đồng nghiệp trong địa phương, bởi cha mẹ trẻ và cộng đồng xã hội xung quanh, bởi cơ quan quản lý và người sử dụng sản phẩm giáo dục vốn là những “khách hàng” phản ảnh chất lượng sản phẩm giáo dục của nhà trường một cách rõ nét và khách quan.

          Đó là những điều khái lược về văn hóa tổ chức của nhà trường, làm nên cái mà chúng ta thường gọi là văn hóa nhà trường. Văn hóa tổ chức khác với văn hóa cộng đồng và không đơn giản chỉ là văn hóa giao tiếp, văn hóa ứng xử như lâu nay chúng ta thường quan niệm.

          Nhà trường là một tổ chức, và từ bản chất của nó, có thể suy ra: văn hóa nhà trường là văn hóa của một tổ chức hành chính - sư phạm. Cũng từ những định nghĩa trên, xin đưa ra quan niệm sau đây về văn hóa nhà trường:

Văn hóa tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường, được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm.

          2. Những hình thái và cấp độ thể hiện của văn hóa tổ chức trong nhà trường

          2.1. Phần nổi có tính vật chất

          - Đó là những hình thái vật thể hữu hình như những kiến trúc không gian trường lớp, bàn ghế, cảnh quan trang trí trong lớp học và cảnh quan chung của trường học, thiết bị dạy học, cách bố trí không gian trường sở, nơi làm việc của giáo viên, nhân viên, trẻ, hệ thống trang phục…;

          - Đó là những hình thái ký hiệu như các tuyên ngôn về triết lý, sứ mệnh, các nguyên tắc, quy định, nội quy, các cách thức giải quyết vấn đề, các quy định chung về phương pháp tiến hành các hoạt động giáo dục, các thủ tục tiến hành công việc, các chương trình công tác…;

          - Các hành vi có thể nhìn thấy như nghi thức tập thể, cách tổ chức các hoạt động tập thể như tổ chức phát thưởng, sinh nhật, thăm viếng, liên hoan…trong tập thể giáo viên, trẻ;

          - Các hình thức sử dụng ngôn ngữ: logo, khẩu hiệu hành động, ngôn ngữ xưng hô giao tiếp giữa giáo viên với giáo viên, giữa giáo viên với trẻ và giữa trẻ với nhau…;

          - Các biểu tượng, truyền thuyết, các câu chuyện truyện tiếu lâm được xây dựng và trình bày…liên quan mật thiết với lịch sử nhà trường, với nhà giáo hoặc trẻ của nhà trường.

          2.2. Các giá trị được thể hiện

          Giá trị được coi như là những chuẩn mực, thước đo đúng và sai, xác định những gì nên làm và không nên làm trong cách hành xử chung và riêng của con người trong một tổ chức. Có nhà trường đề cao các giá trị nhân văn, tình yêu thương giữa những con người trong tập thể. Có nhà trường đề cao tính cộng đồng trách nhiệm và sự sáng tạo trong công việc. Có nhà trường đề cao các giá trị như sự trung thực, tính thực chất hoặc khả năng đổi mới thường xuyên để nâng cao chất lượng các hoạt động dạy học, giáo dục, lại có nhà trường quan tâm xây dựng và phát huy các giá trị biểu hiện ra bề nổi như vẻ đẹp cảnh quan của trường lớp, cổng dậu, vườn hoa, cây cảnh…

          Giá trị trong tổ chức nhà trường - xét theo bình diện thời gian được phân chia thành 2 nhóm: Nhóm thứ nhất là các giá trị mà nhà trường đã hình thành và vun đắp trong quá khứ, xuyên suốt quá trình xây dựng và trưởng thành. Những giá trị này đã được khẳng định và có tính ổn định. Nhóm thứ hai là những giá trị mới mà cán bộ quản lý và tập thể giáo viên, trẻ mong muốn nhà trường mình hình thành và phát triển trong hiện tại, tương laiNhững giá trị mới này đang được tạo lập từng bước nhằm đem đến sự phát triển mới phù hợp những định hướng, những yêu cầu phát triển của ngành cũng như sự phát triển của kinh tế - xã hội. Để đi đến sự ổn định, nhất thiết phải trải qua thử thách, khẳng định theo dòng thời gian hoạt động của nhà trường.

          2.3. Các ngầm định nền tảng

Các ngầm định nền tảng là những điều được nhóm cá nhân hoặc cộng đồng tổ chức đồng thuận thừa nhận ngầm với nhau bao gồm: giá trị, niềm tin, niềm tự hào, những suy nghĩ và trạng thái xúc cảm tình cảm... Những thừa nhận ngầm định này đã ăn sâu vào tiềm thức mỗi cá nhân và tạo thành đặc điểm có sức hội tụ chung trong tập thể nhà trường; đồng thời trở thành những điểm riêng giữa tập thể thành viên trường này với trường khác. Những ngầm định khó thấy này được coi là những quy ước có tính bất thành văn, có tính đồng thuận tự giác cao giữa các nhóm thành viên hoặc toàn bộ thành viên, tạo nên định hướng và sự lôi cuốn ngầm đối với các thành viên mới gia nhập tổ chức. Dần dần, các ngầm định ấy tạo nên một mạch ngầm tinh thần kết nối các thành viên trong nhà trường và làm nền tảng cho định hướng giá trị và suy nghĩ, hành động của mỗi cá nhân trong tổ chức.

          2.4. Phong cách ứng xử hàng ngày

          Đó là cách thể hiện của mỗi thành viên nhà trường trong ứng xử hàng ngày. Tuỳ theo hệ giá trị được thừa nhận và những ngầm định nền tảng của mỗi tổ chức nhà trường mà có những loại hình phong cách ứng xử được chọn lựa phù hợp. Chẳng hạn, mỗi tập thể giáo viên có một phong cách ứng xử khác nhau: niềm nở, thân mật hay giữ khoảng cách, nghiêm túc; xuề xòa, vui nhộn hay công thức, trang trọng; nơi nhiệt tình, quan tâm nhưng có nơi thờ ơ, bàng quan…

          2.5. Phong cách làm việc

          Mỗi tổ chức nhà trường, dù có ý thức hay vô thức, đều hình thành nên một phong cách làm việc riêng. Cùng là người giáo viên với công việc dạy học và giáo dục học sinh nhưng có nơi cán bộ giáo viên tận dụng mọi thời gian để làm việc sạy mê, sáng tạo, lại có nơi làm việc kiểu công chức hành chính “sáng cắp ô đi, tối xách về”; có tập thể giáo viên làm việc với tinh thần đồng đội cao, hợp tác và chia sẻ, nhưng bên cạnh lại có những tập thể làm việc trong sự ganh đua trong tính cá nhân “đèn nhà ai nhà ấy rạng”. Phong cách làm việc bị chi phối bởi động cơ: có tập thể giáo viên làm việc vì tinh thần trách nhiệm “tất cả vì học sinh thân yêu”, lại có tập thể làm việc vì những mục tiêu lợi nhuận, vì lợi ích trước mắt...

          2.6. Phương pháp ra quyêt định

          Việc ra quyết định cho mỗi chủ trương, phương hướng, kế hoạch, chính sách phát triển của nhà trường - một đặc trưng của hoạt động quản lý nhà trường cũng thể hiện rất rõ tính chất và mức độ văn hóa của một tổ chức sư phạm. Có thể nêu 3 khía cạnh biểu hiện sau đây:

          - Sự tham gia của con người khi ra quyết định quản lý: nếu cá nhân người quản lý nhà trường độc đoán, gia trưởng khi ra quyết định sẽ tạo nên sự khác biệt rất cơ bản về văn hoá so với cách ra quyết định tập thể dựa trên sự tham gia bàn bạc dân chủ của mọi thành viên trong tổ chức nhà trường;

          - Thái độ của con người khi ra quyết định quản lý cũng bộc lộ rõ văn hoá, chẳng hạn một thái độ mạnh dạn đổi mới, dám nghĩ dám làm sẽ khác hẳn thái độ được chăng hay chớ, né tránh, đùn đẩy, sợ trách nhiệm hoặc thậm chí vô trách nhiệm với lợi ích của nhà trường…;

          - Phương pháp ra quyết định: cách ra quyết định thông thường dựa

trên cảm tính, dựa theo kinh nghiệm hoặc tuỳ tiện, ngẫu hứng của chủ thể quản lý nhà trường cũng sẽ tạo ra sự khác biệt văn hoá với việc ra quyết định của chủ thể quản lý dựa trên sự các cơ sở khoa học, các căn cứ pháp lý hoặc dựa trên các nguồn lực hỗ trợ khoa học và hiện đại như hệ thống công nghệ thông tin, hệ thống điều tra nắm bắt nhu cầu khách hàng… để phân tích tình hình, phương hướng chiến lược phát triển cho nhà trường.

          2.7. Phương pháp truyền thông

          Việc truyền bá, phổ biến thông tin trong nội bộ tổ chức hay từ tổ chức ra bên ngoài và ngược cũng được coi là một trong những dấu hiệu nhận biết quan trọng về văn hoá ở một tổ chức nhà trường. Cách thức truyền thông cũng là nét văn hoá tổ chức bởi đó là cách thức giao tiếp người - người: ý kiến được truyền đạt trực tiếp hay gián tiếp, theo hướng một chiều độc đoán “truyền lệnh” hay hai chiều dân chủ đối thoại; thông qua phương tiện truyền thống (truyền mệnh lệnh, nghị quyết qua họp hành) hay phương tiện hiện đại (cách truyền thông tin truyền thống kết hợp với các phương tiện truyền thông hiện đại)...

          3. Tầm quan trọng của xây dựng văn hóa tổ chức trong nhà trường

          3.1. Văn hóa là một thứ tài sản lớn của bất kỳ một nhà trường nào

          Có không ít người đã khẳng định, văn hóa quyết định trường tồn của một tổ chức. Đó là ý nghĩa lớn nhất của văn hóa. Nó càng có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt đối với nhà trường, bởi lẽ, hơn bất kỳ một tổ chức nào, tính văn hóa là tính chất đặc thù của nhà trường. Điều này được xác định dựa trên những căn cứ sau:

          - Nhà trường là nơi bảo tồn và lưu truyền các giá trị văn hóa nhân loại;

          - Nhà trường là nơi đào luyện những lớp người mới, chủ nhân gìn giữ và sáng tạo văn hóa cho tương lai;

          - Nhà trường là nơi con người với con người (người dạy với người học) cùng hoạt động để chiếm lĩnh các mục tiêu văn hóa, theo những cách thức văn hóa, dựa trên những phương tiện văn hóa, trong môi trường văn hóa đại diện cho mỗi vùng, miền, địa phương.

          3.2. Văn hoá tổ chức nhà trường tạo động lực làm việc    

          Động lực làm việc trong nhà trường - thường được gọi là động lực sư phạm - được tạo nên bởi nhiều yếu tố, trong đó văn hóa là một động lực vô hình nhưng có sức mạnh kích cầu nhiều khi hiệu quả hơn cả các biện pháp kinh tế. Cụ thể:

          - Văn hoá nhà trường giúp giáo viên, nhân viên, trẻ thấy rõ mục tiêu, định hướng và bản chất công việc mình làm;

- Văn hoá nhà trường phù hợp, tích cực tạo ra các mối quan hệ tốt đẹp giữa

các các cán bộ, giáo viên, nhân viên trong tập thể sư phạm, giữa giáo viên và trẻ; đồng thời, tạo ra một môi trường làm việc thoải mái, vui vẻ, lành mạnh. Đó là nền tảng tinh thần cho sự sáng tạo - điều vô cùng quan trọng đối với hoạt động sư phạm mà đối tượng là tri thức và con người;

          - Văn hóa nhà trường tích cực giúp cho người dạy, người học và mỗi cá nhân trong lực lượng xã hội xung quanh có cảm giác tự hào, hãnh diện vì được là thành viên của tổ chức nhà trường, được làm việc vì những mục tiêu cao cả của nhà trường.

          Muốn tạo động lực cần khơi dậy nhu cầu và đáp ứng nhu cầu chính đáng của mọi người. Khi nhu cầu còn ở mức độ thấp, động lực với người lao động sư phạm là đồng lương, thu nhập, tiền thưởng… bó gọn trong những giá trị vật chất. Khi nhu cầu vật chất thỏa mãn một mức độ cao hơn, người lao động nói chung, nhà giáo nói riêng sẵn sàng đánh đổi, chọn mức thu nhập thấp hơn để được làm việc ở một môi trường hòa đồng, thân thiện, thoải mái, được cống hiến, sáng tạo, được thừa nhận, tôn trọng và phát triển.

          3.3. Văn hóa tổ chức nhà trường hỗ trợ điều phối và kiểm soát

          Văn hóa tổ chức nhà trường hỗ trợ điều phối và kiểm soát hành vi của các cá nhân bằng các chuẩn mực, thủ tục, quy trình, quy tắc và bằng dư luận, truyền thuyết do những thế hệ con người trong tổ chức nhà trường xây dựng lên. Khi nhà trường phải đối mặt với một vấn đề phức tạp, chính văn hóa tổ chức là điểm tựa tinh thần, giúp các nhà quản lý trường học và đội ngũ giáo viên hợp tác, phát huy trí lực để có những quyết định và sự lựa chọn đúng đắn nhằm duy trì sự ổn định và phát triển của tổ chức nhà trường.

          3.4. Văn hóa tổ chức nhà trường hạn chế tiêu cực và xung đột

          Văn hóa tổ chức nhà trường giúp các thành viên tổ chức thống nhất về cách nhận thức vấn đề, cách đánh giá, lựa chọn, định hướng và hành động. Nó tựa như chất keo gắn kết các thành viên lại thành một khối, tạo ra những dư luận tích cực hạn chế những biểu hiện tiêu cực trái với quy tắc, chuẩn mực thông thường của tổ chức. Hạn chế những nguy cơ mâu thuẫn và xung đột; hoặc khi xung đột là không thể tránh khỏi thì văn hóa nhà trường tạo ra hành lang pháp lý, đạo lý phù hợp để góp phần khắc phục, giải quyết xung đột trên nguyên tắc không để phá vỡ tính chỉnh thể của tổ chức nhà trường.

          3.5. Nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường

          Tổng hợp tất cả các yếu tố trên, từ sự gắn kết, tạo động lực, điều phối kiểm soát và hạn chế những nguy cơ làm giảm sức mạnh của tổ chức, có thể thấy rằng, văn hóa tổ chức đã làm tăng hiệu quả các hoạt động trong nhà trường, trên cơ sở đó mà dần dần tạo nên những phẩm chất đặc trưng riêng, khác biệt cho tổ chức trường học. Đó là cơ sở nâng cao uy tín, “thương hiệu” của nhà trường, tạo đà cho các bước phát triển tốt hơn.

Văn hóa tổ chức là vấn đề thuộc phạm trù tinh thần nhưng không hoàn toàn

trừu tượng. Đó là sự thống nhất giữa những giá trị vật chất và giá trị tinh thần được các thành viên xây dựng qua quá trình phát triển của tổ chức. Trong nhà trường - một thực thể có tính chất hành chính-sư phạm, văn hóa không chỉ là môi trường bên ngoài tác động tới đời sống tư tưởng, tình cảm của các thành viên mà còn là cơ cấu vận hành, phương pháp, cách thức hoạt động của nhà trường. Văn hóa tổ chức thực sự là động lực cho sự phát triển của mỗi nhà trường. Bởi vậy, quan tâm xây dựng và phát triển văn hóa tổ chức trong mỗi nhà trường là con đường đúng đắn và hiệu quả để góp phần nâng cao chất lượng thực của mỗi nhà trường. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, đây càng là vấn đề quan trọng và cần thiết với mọi nhà trường; đòi hỏi sự quan tâm chung và những kế hoạch, việc làm cụ thể trong một lộ trình chiến lược hợp lý, với không những các cấp lãnh đạo, quản lý mà còn với tất cả mọi thành viên trong nhà trường.

                                                           Đức Lý, ngày 02 tháng 9 năm 2015

                                                                        Thủ trưởng đơn vị

                                                                                    (Đã ký)

 

                                                                         

 

                                                                     Nguyễn Thị Thanh vân

 

Video

Cô giáo Thành Duyên dạy hát bài Bắp cải xanh
Ngành GD xã Đức lý thi bóng chuyền hơi cấp huyện chào mừng 20/11/2018
Trường MN xã Đức lý xây dựng môi trường GD lấy trẻ làm trung tâm.
Trường Mầm non Đức Lý liên hoan văn nghệ mừng Đảng - Mừng Xuân 2018

Thư viện ảnh

Một số hình ảnh hoạt động chăm sóc nuôi dưỡng trẻ Ảnh đón đoàn sinh viên thực tập Hình ảnh tham quan khu di tích lịch sử